ถ้าเปิดตู้เสื้อผ้าของคนสยามเมื่อร้อยปีก่อน เราจะพบอะไรบ้าง? เสื้อทรงหลวม ผ้าซิ่น โจงกระเบน หรือเสื้อแบบตะวันตก คำตอบขึ้นอยู่กับว่าเจ้าของตู้เป็นใคร อยู่ที่ไหน และกำลังจะแต่งตัวไปทำอะไร
บทความนี้ชวนย้อนจาก พ.ศ. 2569 ไปสู่ช่วงราว พ.ศ. 2469 ต้นรัชกาลที่ 7 เมื่อประเทศยังใช้ชื่อว่าสยาม โดยใช้ภาพเก่าและเอกสารประกอบการเล่าเรื่อง แล้วชวนดูเครื่องแต่งกายผ่านหนังและละครในช่วงท้าย เพื่อมองเสน่ห์ของผ้าไทยผ่านชีวิตผู้คน
ภาพปกเป็นภาพประกอบสร้างด้วย AI ได้แรงบันดาลใจจากการแต่งกายสยามช่วงต้นรัชกาลที่ 7
ผู้หญิงในยุคนั้นแต่งตัวอย่างไร?
ในช่วงปลายรัชกาลที่ 6 ต่อเนื่องถึงรัชกาลที่ 7 การนุ่งซิ่นได้รับความนิยมในราชสำนักและสังคมเมืองมากขึ้น เสื้อที่ใช้คู่กันมีทั้งผ้าแพร ผ้าโปร่ง และลูกไม้ ต่อมาในรัชกาลที่ 7 พบเสื้อทรงหลวม ตัวยาว แขนสั้นหรือไม่มีแขน รวมถึงผ้าถุงเย็บสำเร็จและกระโปรงแบบตะวันตกในบางกลุ่ม การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ค่อยเป็นค่อยไป จึงไม่ควรสรุปว่าผู้หญิงทุกคนเปลี่ยนมาแต่งเหมือนกันในปีเดียว [1]
ลองมองภาพนี้ช้า ๆ จะเห็นเสื้อหลายรูปแบบ ผ้านุ่งที่มีเชิงลาย ชายผ้าซึ่งอยู่สูงกว่าข้อเท้าในหลายชุด และรองเท้าที่เป็นส่วนหนึ่งของการแต่งกาย ความน่าสนใจอยู่ที่รายละเอียดซึ่งไม่ได้เหมือนกันทุกคน อย่างไรก็ตาม นี่คือภาพในพระราชพิธี จึงบอกเรื่องการแต่งกายของกลุ่มคนและโอกาสเฉพาะ ไม่ใช่ภาพแทนชีวิตประจำวันของคนทั้งประเทศ
แล้วผู้ชายใส่อะไร?
ในงานราชการและงานพิธี ยังพบการนุ่งผ้าม่วงโจงกระเบนคู่กับเสื้อราชปะแตน ถุงเท้า และรองเท้า ขณะเดียวกันก็มีการแต่งกายแบบตะวันตกตามโอกาส ส่วนการแต่งกายทั่วไปยังพบโจงกระเบนหรือกางเกงแพรกับเสื้อธรรมดา ภาพของยุคนี้จึงมีทั้งแบบเดิมและแบบใหม่อยู่ร่วมกัน [1]
คำว่า “ชุดข้าราชการ” ก็ไม่ได้หมายถึงชุดแบบเดียวเสมอไป ตัวอย่างเครื่องแต่งกายในคลังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติจากช่วงรัชกาลที่ 6–7 มีเสื้อคอตั้งสีดำปักดิ้นทองและกางเกงสีครีม แสดงให้เห็นว่าต้องดูหน้าที่และพิธีการประกอบด้วย [2]
เสน่ห์ของผ้าอยู่ตรงไหน?
สำหรับคนรักเสื้อผ้า ภาพเก่าชวนให้สังเกตมากกว่าทรงชุด ลองดูว่าเชิงผ้าวางอยู่ตรงไหน ลายผ้าส่วนใดถูกเผยให้เห็น และเสื้อยาวคลุมผ้านุ่งมากน้อยเพียงใด เมื่อเปลี่ยนความยาวเสื้อหรือวิธีนุ่ง ภาพรวมของชุดก็เปลี่ยนไปด้วย นี่เป็นวิธีมองงานออกแบบที่เรานำมาใช้กับเสื้อผ้าปัจจุบันได้
แต่ภาพถ่ายเพียงอย่างเดียว โดยเฉพาะภาพขาวดำ ไม่ได้ยืนยันชนิดเส้นใย สีจริง หรือวิธีทอของเสื้อผ้าทุกชิ้น เราจึงไม่ควรตัดสินว่าผ้าที่ดูเงาเป็นไหมแท้ทั้งหมด หรือว่าชุดที่มีลายไทยทุกชุดใช้ผ้าทอมือ หากสนใจชุดใดเป็นพิเศษ ข้อมูลวัสดุและที่มาของผ้าจะช่วยให้เข้าใจชิ้นนั้นได้มากขึ้น
ชมเสื้อผ้าย้อนยุคผ่านหนังและละคร
ภาพยนตร์และละครช่วยให้เราเห็นเสื้อผ้าเคลื่อนไหวไปกับตัวละคร เห็นการนั่ง เดิน ทำงาน และออกงานสังคม แต่เป็นการออกแบบของทีมสร้างในภายหลัง เราจึงใช้ภาพต่อไปนี้เพื่อชวนสังเกตเครื่องแต่งกาย พร้อมแยกช่วงเวลาของเรื่องออกจากปีที่สร้างผลงาน
สี่แผ่นดิน: ชวนดูรายละเอียดเสื้อและผ้านุ่ง
สี่แผ่นดิน เล่าเรื่องครอบครัวที่ผ่านความเปลี่ยนแปลงหลายรัชกาล ภาพที่เลือกมาจาก ละครเวที สี่แผ่นดิน เดอะมิวสิคัล รอบการแสดง พ.ศ. 2557 ซึ่งเผยแพร่ในเว็บไซต์ผู้ผลิต ซีเนริโอ ไม่ใช่ภาพถ่ายคนสยามเมื่อร้อยปีก่อน และไม่ใช่ภาพจากฉบับละครโทรทัศน์ [3]
ในภาพนี้ จุดที่น่าดูคือเสื้อลูกไม้สีอ่อนกับผ้านุ่งมีลาย เส้นขอบและชายเสื้อทำให้เห็นชั้นของวัสดุ ขณะที่สร้อยหลายสายดึงสายตาขึ้นไปบริเวณใบหน้า ลองตั้งคำถามขณะดูละครว่า เครื่องแต่งกายกำลังบอกวัย ฐานะ หรือโอกาสที่ตัวละครแต่งตัวอยู่หรือไม่ การดูด้วยคำถามแบบนี้ช่วยให้เราเห็นงานออกแบบมากกว่าความสวยของชุดเพียงอย่างเดียว
แผลเก่า: ชุดที่เคลื่อนไหวไปกับชีวิตชนบท
แผลเก่า ฉบับภาพยนตร์ พ.ศ. 2557 วางเรื่องไว้ในท้องทุ่งบางกะปิปี พ.ศ. 2479 ตามเรื่องย่อของสหมงคลฟิล์ม จึงอยู่หลังปีหลักของบทความนี้ประมาณสิบปี เราหยิบมาชวนเปรียบเทียบภาพชีวิตชนบทกับภาพชุดออกงาน แทนการนำมาอ้างว่าเป็นการแต่งกายตรงปี 2469 [4]
ภาพฉากดำนาทำให้เห็นว่าทีมสร้างเลือกเครื่องแต่งกายให้สัมพันธ์กับกิจกรรม ตัวละครอยู่ในน้ำและต้องก้มตัว เสื้อผ้าจึงเผยให้เห็นความคล่องตัวของการเคลื่อนไหว รวมถึงการใช้หมวกและผ้าโพกศีรษะ เมื่อนำมาวางข้างภาพพระราชพิธี ความต่างของโอกาสและวิถีชีวิตจะเด่นชัดขึ้น แม้ภาพทั้งสองจะมีสถานะต่างกัน คือภาพเหตุการณ์จริงกับภาพจัดสร้าง
ชุดไทยที่เราคุ้นเคยวันนี้ อยู่ในยุคเดียวกันหรือไม่?
ชุดไทยพระราชนิยมอย่างเรือนต้น จิตรลดา จักรี และศิวาลัย มีพัฒนาการสำคัญในรัชกาลที่ 9 โดยเชื่อมโยงกับการเสด็จเยือนต่างประเทศใน พ.ศ. 2503 และพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ที่ให้ศึกษาเครื่องแต่งกายเดิมแล้วประยุกต์กับการตัดเย็บสมัยใหม่ ดังนั้นจึงควรแยกชุดกลุ่มนี้ออกจากคำถามว่า “คนสยามราวปี 2469 ใส่อะไร” แม้จะมีเรื่องราวของการสืบทอดและประยุกต์ความงามแบบไทยเชื่อมถึงกัน [5]
หยิบเสน่ห์จากวันวานมาแต่งตัววันนี้
สำหรับ PANISA สิ่งที่อยากชวนเก็บกลับมาจากการดูภาพเก่าคือความสนุกในการจับคู่เสื้อผ้า ลองเลือกเสื้อสีพื้นเพื่อให้ลายผ้านุ่งเด่นขึ้น หรือเลือกเครื่องประดับเพียงชิ้นที่เข้ากับคอเสื้อ หากอยากได้กลิ่นอายย้อนยุค ลองสังเกตสัดส่วนความยาวของเสื้อกับกระโปรง แล้วปรับให้เหมาะกับรูปร่างและกิจกรรมของเรา
ชุดที่ชอบอาจเริ่มจากลายผ้าหนึ่งลาย สีที่ถูกใจหนึ่งสี หรือรายละเอียดเล็ก ๆ ที่เห็นในภาพเก่า เมื่อเลือกแบบที่สวมสบายและใช้ได้จริง ผ้าไทยก็เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวันธรรมดาได้ ลองเลือกชมเสื้อผ้าที่ PANISA แล้วนำแรงบันดาลใจจากบทความนี้ไปจับคู่ในแบบของคุณ
แหล่งข้อมูลและเครดิตภาพ
- รวิเทพ มุสิกะปาน. ผู้ทรงอิทธิพลแฟชั่นไทยร่วมสมัย. มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ, 2554 — ส่วนทบทวนการแต่งกายช่วงรัชกาลที่ 6–7
- กรมศิลปากร: ชุดข้าราชการ — คลังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
- Scenario: สี่แผ่นดิน เดอะมิวสิคัล รอบ พ.ศ. 2557 — ข้อมูลการแสดงและภาพจากคลังภาพผู้ผลิต
- สหมงคลฟิล์ม: แผลเก่า (The Scar), 2557 — เรื่องย่อและภาพประชาสัมพันธ์
- พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ: ชุดไทย จากราชสำนักสู่ราชนิยม
- Wikimedia Commons: Prajadhipok with court ladies for Assumption of the Residence — ภาพเก่าและข้อมูลวันที่
หมายเหตุเรื่องเวลา: บทความใช้ปี 2469 เป็นจุดตั้งต้น และกล่าวถึงพัฒนาการในช่วงใกล้เคียง ไม่ได้หมายความว่าเสื้อผ้าทุกแบบเกิดขึ้นในปีนั้น ภาพเก่าใช้วันที่ ค.ศ. ตามแหล่งภาพ เพื่อหลีกเลี่ยงความคลาดเคลื่อนจากระบบขึ้นปีใหม่ของไทยในอดีต ภาพจากหนังและละครเป็นงานสร้างภายหลัง ภาพเหล่านี้ไม่ได้แสดงว่านักแสดงหรือผู้ผลิตรับรองสินค้าของ PANISA